ابن حجر عسقلانی[1]مولف مشهوراهل سنت ، (م 852) دریکی ازتالیفات خود بنام لسان المیزان که درباره رجال ضعیف[2] نگاشته است ، مطالب ارزنده ای را ازکتب شیعی نقل نموده است . این نقلها اگر چه در مواردی نقل به مضمون است اما در موارد زیادی ، نقل قول های دقیقی است ومی تواند تا اندازه زیادی در بازسازی کتب رجالی شیعی کمک کند ؛ چه در بازسازی آن دسته از کتب که مفقود شده اند یا آن دسته که باقی مانده و گاه به جهت های گوناگونی نواقصی پیدا کرده اند.
یکی ازمصادراستفاده شده درلسان المیزان ، کتاب رجالی است که ابن حجر از آن با عناوینی مانند ؛ کتاب رجال الشیعة ( که به نظر می رسد نام اصلی کتاب همین باشد ) ، مصنفی الشیعة ، شیوخ الشیعة ، مشایخ الشیعه [3] یاد می کند ومولف آن را علی بن الحکم معرفی می کند . ابن حجر با الفاظی مانند ؛ ذکره ، قال و وصفه آراء او را متذکر شده است .
اکنون به بررسی بیشتری درباره شخصیت وی ونقل های وی می پردازیم :

مطلب اول
علی بن الحکم در کتاب های رجالی کیست ؟
مرحوم نجاشی درباره وی می گوید : علی بن الحکم بن الزبیر النخعی أبو الحسن الضریر مولى له ابن عم یعرف بعلی بن جعفر بن الزبیر روى عنه. له کتاب أخبرنا أبو عبد الله بن شاذان قال: حدثنا أحمد بن محمد بن یحیى العطار قال: حدثنا سعد عن محمد بن إسماعیل و أحمد بن أبی عبد الله عن علی بن الحکم بکتابه[4].
مرحوم شیخ نیز چنین می گوید : علی بن الحکم الکوفی ثقة جلیل القدر. له کتاب. أخبرنا جماعة عن محمد بن علی بن الحسین بن بابویه عن أبیه عن محمد بن أحمد بن هشام عن محمد بن السندی عن علی بن الحکم. و رواه محمد بن علی عن أبیه و محمد بن الحسن عن سعد بن عبد الله عن أحمد بن محمد عن علی بن الحکم. و أخبرنا ابن أبی جید عن ابن الولید عن الصفار و أحمد بن إدریس و الحمیری و محمد بن یحیى عن أحمد بن محمد عن علی بن الحکم[5].
مرحوم کشی نیز می گوید : حمدویه عن محمد بن عیسى: أن علی بن الحکم هو ابن أخت داود بن النعمان بیاع الأنماط و هو نسیب بنی الزبیر الصیارفة و علی بن الحکم تلمیذ ابن أبی عمیر لقی من أصحاب أبی عبد الله علیه السلام الکثیر و هو مثل ابن فضال و ابن بکیر[6].
بنابر این نقل ها می توان نتیجه گرفت که به لحاظ طبقه ،علی بن الحکم از شاگردان ابن ابی عمیر است وابن ابی عمیر طبق نقل نجاشی از امام رضا و امام کاظم علیهما السلام روایت نموده است [7]و از طرفی شیخ علی بن الحکم را ازاصحاب امام رضا وامام جواد علیهما السلام بر می شمرد [8].
از طرفی کتابی در رجال به وی نسبت داده نشده است اما برخی نقلهای ابن حجر از علی بن الحکم را بر وی تطبیق داده اند .
کتابشناس شهیر آغا بزرگ در کتاب پر ارج خود الذریعة ، در معرفی این شخصیت چنین می آورد ؛
" رجال علی بن الحکم‏ و هو علی بن الحکم بن الزبیر النخعی الأنباری، تلمیذ ابن أبی عمیر، و قد لقی من أصحاب أبی عبد الله الصادق علیه السلام جمعا کثیرا و هو مثل الحسن بن علی بن فضال و عبد الله بن بکیر کما ذکره الکشی[9] و یروی عنه أحمد بن أبی عبد الله البرقی الذی توفی (274) أو (280) کما فی النجاشی و الفهرست ینقل عنه کثیرا فی لسان المیزان بعنوان ذکره علی بن الحکم فی رجال الشیعة "[10].
همینطورعلامه سید محسن امین نیز در موارد متعددی بر همین باور است ، که چند نمونه از آن را متذکر میشویم ؛
"علی بن الحکم من قدماء الأصحاب یظهر أن له کتابا فی الرجال ینقل عنه ابن حجر فی لسان المیزان فی أحوال رجال الشیعة "[11].
"علی بن الحکم من أصحابنا کان له کتاب فی الرجال موجود عند ابن حجر و ینقل عنه فی کتابه کثیرا و مفقود عند أصحابنا الذین الفوا فی الرجال"[12] .
" علی بن الحکم من أصحابنا له کتاب فی الرجال کان عند ابن حجر و ینقل عنه فی لسان المیزان کثیرا " [13].
در میان معاصرین آیة الله سبحانی نیز در کتاب «کلیات فی علم الرجال»[14] چنین می آورد :

" والاسف کل الاسف أن هذا الکتاب وغیره مثل تاریخ ابن أبی طی و رجال علی بن الحکم ورجال الصدوق التی وقف على الجمیع ، ابن حجر فی عصره[15] ونقل عنها فی کتابه لسان المیزان لم تصل إلینا لعل الله یحدث بعد ذلک أمرا ".
ظاهر این کلام نیز همانند نظرات و گفته های بالا ، این کتاب را برای علی بن الحکم بن الزبیر ثابت میکند اما با کمی تامل وبا استفاده از نقلهای ابن حجر می توان دریافت که این راوی بر خلاف گفته های فوق علی بن الحکم معروف نیست و علی بن الحکم راوی از ابن عمیر کتاب رجالی نداشته است و تعبیر "له کتاب " از نجاشی و شیخ منطبق بر کتاب رجال نسیت بلکه کتاب حدیثی مراد است .برای اثبات این ادعا به ذکر نمونه هایی اکتفا می کنیم ؛
ابن حجر در ترجمه الحسین بن احمد بن عامر و الحسین بن ابراهیم بن احمد المودب و الحسین بن إبراهیم القزوینی گوید ؛

الحسین بن أحمد بن عامر الأشعری (ج 2 - ص 265) ؛
ذکره علی بن الحکم فی شیوخ الشیعة وقال کان من شیوخ أبی جعفر الکلینی صاحب کتاب الکافی وصنف الحسین کتاب طب أهل البیت وهو من خیر الکتب المصنفة فی هذا الفن روى عن عمه عبد الله بن عامر وغیره.
• الحسین بن إبراهیم بن أحمد المؤدب (ج 2 - ص 271 )؛

قال علی بن الحکم فی مشائخ الشیعة کان مقیما بقم وله کتاب فی الفرائض أجاد فیه واخذ عنه أبو جعفر محمد بن علی بن بابویه وکان یعظمه .
• الحسین بن إبراهیم القزوینی (ج 2 - ص 272)؛
ذکره علی بن الحکم فی شیوخ الشیعة .
این سه نفر به ترتیب مشایخ ثقة الاسلام کلینی و شیخ صدوق وشیخ طوسی هستند.
شاهد دیگر، کلامی است که ابن حجر ازعلی بن الحکم ازالحسن بن محبوب نقل می کند؛ " الحارث بن محمد بن النعمان أبو محمد بن أبی جعفر البجلی الکوفی ؛ قال علی بن الحکم کان أحد أئمة الحدیث فی معرفة حدیث أهل البیت قال وقال الحسن بن محبوب لقد رأیته حضر حلقة محمد بن الحسن صاحب الرأی فما تکلم حتى استأذنه فلما قام الحارث قال ای رجل لولا یعنى الرفض قال وکان أفرض الناس عالما بالشعر کثیر الروایة "[16].
درحالیکه علی بن الحکم در سندی از استبصار، در طبقه اساتید ابن محبوب آمده است ؛
" أحمد بن محمد عن ابن محبوب عن علی بن الحکم عن موسى بن بکر عن زرارة عن أبی جعفر علیه السلام فی مملوک قذف محصنة حرة قال ... "[17].
همینطور در ترجمه جعفر بن مالک می آورد ؛
"جعفربن مالک روى عن حمدان بن منصور روى عنه محمد بن یحیی العطار ذکره علی بن الحکم فی رجال الشیعة وأثنى علیه خیرا "[18].
در حالیکه محمد بن یحیی العطار از طبقه علی بن الحکم بن الزبیر متاخر است .
از این سه نمونه و موارد دیگر بر می آید که علی بن الحکم صاحب رجال الشیعة متاخراز شیخ طوسی ونجاشی می باشد ، علاوه بر آنکه از وی نقلی در منابع رجال شیعی مانند رجال نجاشی وفهرست و رجال شیخ نقلی از وی نیامده است وبسیار بعید است که کتاب رجال علی بن الحکم به دست بزرگان رجالی ما نرسیده باشد وبعد از حدود دو قرن به ابن حجر رسیده باشد .
علی بن الحکم صاحب رجال الشیعة کیست ؟
از آنجا که ابن حجر قسمتهایی از میراث شیعی حلب را[19] در اختیار داشته به نظر می رسد که این میراث نیز از حلب باشد. قرائنی از کتاب " بغیة الطلب فى تاریخ حلب " تالیف ابن العدیم متوفی 660 نشان میدهد که یکی از شخصیت های شیعی در قرن ششم علی بن الحکم می باشد[20] .
در ترجمه الحسن بن ابراهیم بن سعید بن یحیى بن محمد بن الخشاب[21] آمده است :
أبو محمد الحلبی القاضی الرئیس الفاضل، أحد الصدور الذین تعقد علیهم الخناصر، و تفخر بذکر محاسنهم الدفاتر، کان لی صدیقا صادقا ...روى لنا عن القاضی محی الدین بن أبی المعالی محمد بن علی القرشی، قاضی دمشق، و عن أبیه القاضی أبی طاهر، و أبی زکریا یحیى بن سعد بن ثابت بن المراوی، و علی بن الحکم الحلبی، و جماعة من شعراء عصره، ... فسألته عن مولده فقال: فی ثامن عشر شهر رمضان من سنة ثمان وستین وخمسمائة (568) بحلب ...أخبرنا القاضی أبو محمد الحسن بن أبی طاهر بن سعید قال أخبرنا القاضی أبو المعالی محمد بن علی توفی أبو محمد الحسن بن ابراهیم بن الخشاب رحمه الله لیلة السبت الثامن عشر من جمادی الآخرة من سنة ثمان وأربعین و ستمائة (648) بحلب.
همینطوردر ترجمه أحمد بن منیر بن أحمد بن مفلح أبو الحسین الاطرابلسی[22] (متوفى سنة 548[23] ) الشاعر[24] آمده است:
کان کثیر التردد الى حلب و الإقامة بها، و بها مات و مدح ملوکها و أمراءها و رؤساءها و کان شاعرا مجیدا حسن النظم .... روى عنه الأمیر أبو الفضل اسماعیل بن سلطان بن منقذ، و أبو عبدالله الحسن بن علی بن عبد الله بن أبی جرادة، و الخطیب أبو طاهرهاشم بن أحمد بن هاشم، و أبو القاسم عیسى بن أحمد المعروف بالحنیک و کان راویة شعره، و ابنه الوجیه بن الحنیک، و علی بن الحکم الحلبی ...أخبرنا أبو منصور عبد الرحمن بن محمد قال: أخبرنا علی بن الحسن قال: حدثنا أبو محمد عبد الله بن أحمد الحمیری الکاتب أن مولد أبی الحسین بن منیر سنة ثلاث و تسعین و أربعمائة (493) بأطرابلس.
ودرجایی دیگر در ترجمه خالد بن محمد بن نصر بن صغیر بن خالد القیسرانی[25] آمده است :
سمعت القاضی بهاء الدین أبا محمد الحسن بن ابراهیم بن سعید بن الخشاب الحلبی یقول : سمعت الرئیس أبا الحسن علی بن الحکم الحلبی یقول: سمعت أبا عبد الله محمد بن نصیر القیسرانی(478- 548 ه[26]) یقول: قد أبطأ علی أمر خالد، یعنی ولده.
همانطورکه دیده میشود الحسن بن ابراهیم بن سعید الخشاب (568- 648 ه) ازعلی بن الحکم الحلبی نقل دارد و علی بن الحکم از أحمد بن منیر( 493- 548 ه) ومحمد القسیرانی (478- 548 ه) نقل کرده است . یعنی حیات علی بن الحکم بطور تقریبی در فاصله سالهای قبل از548 وبعد از580 بوده است پس قطعا مراد ابن حجر، علی بن الحکم الحلبی است .
همچنین متذکر می شویم که این فرضیه که نقل های رجالی ابن حجر درباره علمای شیعی از کتاب ابن ابی طی الحلبی[27] (م630 ه) بوده که در اختیار ابن حجر قرار داشته ، تقویت میشود چون ابن حجر نقلهای زیادی از کتاب ابن ابی طی الحلبی دارد. این فرض نیز می تواند مویدی بر کلام ما باشد ، اما بهر حال این نکته جای دقت فراوانی دارد ومحتاج قرائن شفاف تری است .

مطلب دوم
از نظر مذهب این شخصیت از رجالیون شیعه است . براین ادعا می توان شواهدی اقامه کرد : به عنوان نمونه اصل تالیف درباره روات شیعی است و نقلهای ابن حجر از وی در دامنه شخصیت های شیعی است . همچنین علی بن الحکم از الفاظی مانند عند العامه ، مشایخ الشیعه و... استفاده کرده است که کاربرد آن درکتب رجالی شیعی نظیر دارد .

مطلب سوم
تطابق نقلها با کتب رجالی
در تطابق آرا وی با کتب رجالی می توان چنین نتیجه گرفت که برخی از راویان مذکور توسط علی بن الحکم در لسان المیزان، در کتب رجالی شیعی یافت نمی شوند اما در پاره ای موارد نام آنها بدون وصف یا با وصفی غیر از آنچه علی بن الحکم بیان کرده است ، را میتوان یافت :
برای نمونه :
1) الحسین بن أحمد بن الحسن الرقی ، الحسین بن أحمد بن عیسى الکوفی و... کسانی هستند که نام ایشان در کتب رجالی ما نیامده است اما علی بن الحکم متذکر شده است .
2) حسان بن ابی عیسی الصیقلی؛ نامی از وی در کتب رجالی نیامده است اما علی بن الحکم درباره اش می گوید : " روى عنه الحسن بن علی بن یقطین حدیثا کثیرا " همچنین در وسائل الشیعة روایتی آمده است که ظاهرا از وی می باشد؛ فی کتاب طب الأئمة عن أبی عبد الله الخواتیمی عن ابن یقطین عن حسان الصیقل عن أبی بصیر قال شکا رجل إلى أبی عبد الله الصادق وجع السرة فقال له... .
3) ابراهیم بن سنان تنها در رجال برقی نام وی آمده است [28].
4) ثمامة بن عمرو أبوسعید الأزدی العطارالکوفی ؛ که تنها در رجال شیخ[29] به عنوان وی اشاره ای شده است ، در حالیکه علی بن الحکم وی را چنین توصیف می کند ؛ " کان ورعا عالما مهیبا " .
5) الحسن بن عباس بن جریر العامری الحریشی الرازی ؛
ابن حجر پس از ذکر کلام نجاشی[30] ، قول علی بن الحکم نسبت به وی را چنین بیان میکند :" لا یوثق بحدیثه وقیل إنه کان یضع الحدیث" ، نجاشی نیز وی را چنین وصف می کند : ضعیف جدا. له کتاب إنا أنزلناه فی لیلة القدر و هو کتاب ردی الحدیث مضطرب الألفاظ[31] وابن الغضائری نیز درباره اش می گوید: ضعیف. روى عن أبی جعفر الثانی علیه السلام فضل إنا أنزلناه فی لیلة القدر کتابا مصنفا فاسد الألفاظ تشهد مخایله على أنه موضوع و هذا الرجل لا یلتفت إلیه و لا یکتب حدیثه[32].


مطلب چهارم
محتوای کتاب " رجال الشیعة "
1. إبراهیم بن سنان
ذکره علی بن الحکم فی رجال الشیعة من أصحاب جعفر الصادق[علیهم السلام ] (ج 1 - ص 66) .
2. إبراهیم بن عبد العزیز
روى عن أبیه وجعفر الصادق [علیهم السلام ] ذکره علی بن الحکم فی رجال الشیعة (ج 1 - ص 78).
3. إبراهیم بن عیسى بن أیوب الخزاز الکوفی
ذکره علی بن الحکم وغیره فی رجال الشیعة وقال روى عن الصادق والکاظم [علیهما السلام ] ، روى عنه الحسن بن محبوب وغیره (ج 1 - ص 88).
4. إسحاق بن یحیى بن القاسم
ذکره علی بن الحکم فی رجال الشیعة ممن روى عن أبی جعفر [علیه السلام ] (ج 1 - ص 381).
5. إسماعیل بن جابر بن یزید الجعفی
قال علی بن الحکم کان من نجباء أصحاب الباقر وروى عن الصادق والکاظم [علیهم السلام ] ، روى عنه عثمان بن عیسى ومنصور بن یونس وغیرهما (ج 1 - ص 397) .
6. توبة القداحی من آل میمون القداح
قال علی بن الحکم روى عنه سفیان بن عیینة وهو مکی کان یخرج فی التجارة إلى الیمن (ج 2 - ص 74) .
7. ثابت بن زائدة العجلی الکوفی
قال علی بن الحکم کان حافظا زاهدا قلیل الحدیث (ج 2 - ص 76).
8. ثابت الأسدی
قال علی بن الحکم کان جعفر[علیهم السلام ] یثنى علیه خیرا (ج 2 - ص81).
9. ثابت مولى جریر
قال على ابن الحکم کان کوفیا دخل على جعفر[علیه السلام ] فصحبه وأسند عنه (ج 2 - ص 81) .
10. ثمامة بن عمرو الأزدی العطار الکوفی
قال علی بن الحکم کان ورعا عالما مهیبا وله قصة مع سفیان الثوری (ج2 ص 84 ) .
11. ثور بن عمر بن عبد الله المرهبی الکوفی
أثنى علیه علی بن الحکم (ج2 ص 85 ) .
12. جابر بن أبخر النخعی ویقال الصهبانی کوفی
قال علی بن الحکم کان عابدا ثقة روى عن جعفر الصادق[علیه السلام ] (ج 2 - ص 86) .
13. جابر بن أعصم المکفوف
قال علی بن الحکم کان شدیدا على الناصبیة (ج 2 - ص 86).
14. جابر بن سمیرة بالتصغیر الأسدی الکوفی
قال علی بن الحکم کان صدوقا متشددا فی الروایة جمع حدیثه فی کتاب فکان لا یحدث الا منه(ج 2 - ص 87) .
15. الجارود بن السرى التمیمی السعدی الحمانی الکوفی
قال علی بن الحکم کان ثقة روى عن الصادق [علیهم السلام ] (ج2 - ص 89 ).
16. الجارود بن عمرو الطائی الکوفی
قال علی بن الحکم کان ورعا ثقة له أحادیث جیدة روى عنه صفوان بن یحیى مات سنة خمس وخمسین ومائة (ج2 ص 90) .
17. جبلة بن حبان بن أبجر الکوفی
قال علی بن الحکم روى عن جعفر الصادق[علیهم السلام ] وجمیل بن دراج روى عنه ابنه عبد الله(ج 2 - ص 95) .
18. جبیربن حفص العثمانی أبو الأسود الکوفی
قال علی بن الحکم کان من أورع الناس روى عن جعفر الصادق [علیهم السلام ] (ج 2 - ص 98).
19. جعفر بن عثمان الرواسی الکوفی الأحول
قال علی بن الحکم کان جلیل القدر عند العامة (ج 2 - ص 119).
20. جعفربن مالک
ذکره علی بن الحکم فی رجال الشیعة وأثنى علیه خیرا (ج 2 - ص 121).
21. جعفر بن المثنى آخرمولى ثقیف
قال علی بن الحکم لم یکن مرضیا (ج 2 - ص 121 - 122).
22. جعفر بن محمد بن جعفر بن موسى بن قولویه أبو القاسم القمی الشیعی
ذکره علی بن الحکم فی شیوخ الشیعة(ج 2 - ص 125).
23. جعفر بن معروف الکشی
قال علی ابن الحکم کان کثیر العبادة (ج 2 - ص 128).
24. جناب بن عائذ الأسدی
وثقه علی بن الحکم (ج 2 ص138)
25. جناب بن نسطاس الجنبی
ذکره علی بن الحکم (ج 2 ص138).
26. جناح بن زربی أبو سعید الأشعری
قال علی ابن الحکم کان عارفا بالتفسیر صحب جعفر الصادق[علیهم السلام ] وروى عنه وکان صالحا واسع الفضل ثقة(ج 2 ص139).
27. جهم بن جمیل الرواسی
قال علی بن الحکم الصحیح فی اسم أبیه حمید(ج 2 - ص 142) .
28. جهم بن صالح التمیمی الکوفی
قال علی بن الحکم کان جهم بن صالح أعرف الناس بحدیث الکوفة و برجال جعفر الصادق[علیهم السلام ] وصنف کتابا فیما وضع على أهل البیت أجاد فیه(ج 2 - ص 142).
29. الحارث بن محمد بن النعمان أبو محمد بن أبی جعفر البجلی الکوفی
قال علی بن الحکم کان أحد أئمة الحدیث فی معرفة حدیث أهل البیت [علیهم السلام ] قال وقال الحسن بن محبوب لقد رأیته حضر حلقة محمد بن الحسن صاحب الرأی فما تکلم حتى استأذنه فلما قام الحارث قال: «ای رجل لولا» یعنى الرفض ، قال:« وکان أفرض الناس عالما بالشعر کثیر الروایة» (ج 2 - ص 159 - 160).
30. الحارث بن المغیرة النضری - بالنون - البصری – بالموحدة-
وقال علی بن الحکم کان من أورع الناس ، روى عنه ثعلبة بن میمون وهشام بن سالم وجعفر بن بشر وآخرون (ج 2 ص 160).
31. حازم بن إبراهیم البجلی مصری
ذکره علی بن الحکم کان ثقة کثیر العبادة (ج 2 - ص 161 - 162).
32. حبیب بن المعلى الخثعمی
قال علی بن الحکم کان صحیح الروایة معروفا بالدین والخیر یروى عنه ابن أبی عمیر(ج 2 - ص 173) .
33. حدید بن حکیم الأزدی
قال علی بن الحکم کان عظیم القدر وافر العقل مشهورا بالفضل روى عنه ابنه علی وغیره(ج2 - ص 181 -).
34. حسان بن عبد الله الجعفی
وقال علی بن الحکم کان ثقة قلیل الحدیث(ج 2 - ص 188).
35. حسان بن أبی عیسى الصیقلی
ذکره علی بن الحکم فی مصنفی الشیعة وقال روى عنه الحسن بن علی بن یقطین حدیثا کثیرا(ج 2 - ص 188) .
36. حسان بن مهران الجمال أخو صفوان کوفی کاهلی ویقال غنوی
ذکره وعلی بن الحکم فی رجال الشیعة(ج 2 ص 190 ).
37. الحسن بن أبجر
قال علی بن الحکم أسند عن جعفر الصادق [علیه السلام ]وهو قلیل الحدیث (ج 2 - ص 190).
38. الحسن بن عباس بن جریر العامری الحریشی الرازی
قال علی بن الحکم ضعیف لا یوثق بحدیثه وقیل إنه کان یضع الحدیث(ج 2 - ص 216) .
39. الحسن بن عدیس الکوفی
قال علی بن الحکم کان من مشایخ الشیعة وکان مخلطا(ج 2 - ص 220) .
40. الحسن بن علی بن صالح بن سعید الجوهری
قال علی بن الحکم کان یذاکر بعشرة آلاف حدیث (ج 2 - ص 225).
41. الحسین بن أحمد بن أبان القمی
ذکره علی بن الحکم فی شیوخ الشیعة وقال له تصنیف فی مناقب علی وکان شیخا فاضلا من مشایخ الامامیة جلیل القدر ضخم المنزلة نزل عنده الحسین بن سعید بن حماد بن سعید بن مهران فأقام فی جواره فی قم حتى مات رحمه تعالى (ج 2 - ص 261).
42. الحسین بن أحمد بن الحسن الرقی
ذکره علی بن الحکم فی شیوخ الشیعة وقال شیخ صالح کثیر الحدیث روى عن عمه علی (ج 2 - ص 262).
43. الحسین بن أحمد بن عامر الأشعری
ذکره علی بن الحکم فی شیوخ الشیعة وقال کان من شیوخ أبی جعفر الکلینی صاحب کتاب الکافی وصنف الحسین کتاب طب أهل البیت وهو من خیر الکتب المصنفة فی هذا الفن روى عن عمه عبد الله بن عامر وغیره (ج 2 - ص 265) .
44. الحسین بن أحمد بن عیسى الکوفی
ذکره علی بن الحکم وقال کان من مصنفی الشیعة له کتاب الحقائق روى عنه محمد بن العباس بن علی بن مروان (ج 2 - ص 189 -).
45. الحسین بن إبراهیم بن أحمد المؤدب
قال علی بن الحکم فی مشایخ الشیعة کان مقیما بقم و له کتاب فی الفرائض أجاد فیه واخذ عنه أبو جعفر محمد بن علی بن بابویه وکان یعظمه(ج2 – ص272) .
46. الحسین بن إبراهیم القزوینی
ذکره علی بن الحکم فی شیوخ الشیعة (ج 2 - ص272).
47. الحسین بن سهل بن نوح
قد وصفه علی بن الحکم بالحفظ والدین (ج 2 - ص 286).
48. الحسین بن شداد بن رشید الجعفی الکوفی
قال علی بن الحکم کان أفقه أهل الکوفة وأصحهم حدیثا(ج 2 - ص 287).
--------------------------------------------------------------------------------

[1] ابن حجرالعسقلانی (773هـ - 852هـ).
[2] فقد احتوى کتابی هذا على ذکر الکذابین الوضاعین المتعمدین قاتلهم الله وعلى الکاذبین فی انهم سمعوا ولم یکونوا سمعوا ثم على المتهمین بالوضع بالتزویر ثم على الکذابین فی لهجتهم لا فی الحدیث النبوی ثم على المتروکین الهلکى الذین کثر خطاؤهم وترک حدیثهم ولم یعتمد على روایتهم ثم على الحفاظ الذین فی دینهم رقة وفی حدیثهم وهن ثم على المحدثین الضعفاء من قبل حفظهم فلهم غلط واوهام ولم یترک حدیثهم بل یقبل ما رووه فی الشواهد والاعتبار بهم لا فی الأصول والحلال والحرام ثم على المحدثین الصادقین أو الشیوخ المستورین الذین لم یبلغوا رتبة الاثبات المتقنین وما اوردت منهم الا من وجدته فی کتاب أسماء الضعفاء ثم على خلق کثیر من المجهولین ممن نص أبو حاتم الرازی على انه مجهول أو قال غیره لا یعرف أو فیه جهالة أو غیر ذلک من العبارات التی تدل على عدم شهرة الشیخ بالصدق إذ المجهول غیر محتج به ثم على الثقات الاثبات الذین فیهم بدعة والثقات الذین تکلم فیهم من لا یلتفت الى کلامه ولا الى تضعیفه لکونه تعنت فیه وخالف الجمهور من أولی النقد والتحریر.
[3] احتمال دارد که مراد ابن حجر از ذکره فی شیوخ الشیعة ویا ذکره فی مشایخ الشیعة همان نسبت « شیخیت » باشد . البته گاهی ابن حجر چنین آورده است : ذکره من شیوخ الشیعة
[4] رجال‏النجاشی 274ر718
[5] فهرست‏الطوسی‏263 ر376
[6] رجال‏الکشی ص570رقم 1079
[7] رجال نجاشی رقم 326ص887 ؛ لقی أبا الحسن موسى علیه السلام و سمع منه أحادیث کناه فی بعضها فقال: یا [أ] با أحمد و روى عن الرضا علیه السلام‏
[8] اقای خویی در معجم الرجال ج 11 ص 395 بحث مفصلی راجع به وی دارند .
[9] رجال‏الکشی ص570رقم 1079
[10] الذریعة إلى‏تصانیف‏الشیعة، ج‏10، ص: 135
[11] أهمان، ج‏1، ص: 150
[12] همان، ج‏6، ص: 36
[13] همان، ج‏6، ص: 34
[14] ص112
[15] اینکه ابن حجر به تمامی این آثار بطور مستقیم دست یافته باشد بدون آنکه رجالیون شیعه از آن نقلی داشته باشند بسیار بعید است وشاید ابن حجر در میان نوشته های ابن ابی طی به آنها دست یافته باشد. ر. ک. مجله تراثنا - - مقاله جناب حجة الاسلام آقای جعفریان
[16] لسان المیزان ج 2 - ص 159 - 160
[17] الإستبصار4/228
[18] لسان المیزان - ابن حجر - ج 2 - ص 121
[19] مانند رجال ابن ابی طی که در موارد متعددی از وی نقل می کند .
[20] البته اینکه کتابی به عنوان رجال برای وی مطرح باشد ثابت نیست و صرف یک احتمال میباشد.
[21] بغیة الطلب فى تاریخ حلب ج‏5 2247
[22] بغیة الطالب فى تاریخ حلب ،ج‏3 ص1155 ، مطالبی تند راجع وی دارد که حاکی از تشیع وی می باشد : أنبأنا أبو المحاسن سلیمان بن الفضل بن الحسین بن إبراهیم بن سلیمان بن البانیاسی قال: أخبرنا الحافظ أبو القاسم علی بن الحسن قال: أحمد بن منیر بن أحمد بن مفلح أبو الحسین الأطرابلسی الشاعر الرفاء، کان أبوه منیر منشدا ینشد أشعار العونی فی أسواق أطرابلس و یغنی، و نشأ أبو الحسین و حفظ القرآن و تعلم اللغة و الادب، و قال الشعر و قدم دمشق فسکنها، و کان رافضیا خبیثا، یعتقد مذهب الإمامیة و کان هجّاء خبیث اللسان یکثر الفحش فی شعره، و یستعمل فیه الألفاظ العامیة، فلما کثر الهجو منه سجنه بوری بن طغتکین أمیر دمشق فی السجن مدة، و عزم على قطع لسانه، فاستوهبه یوسف بن فیروز (75- ظ) الحاجب جرمه، فوهبه له، و أمر بنفیه من دمشق، فلما ولی ابنه اسماعیل بن بوری عاد الى دمشق، ثم تغیر علیه اسماعیل لشی‏ء بلغه عنه فطلبه، و أراد صلبه، فهرب و اختفى فی مسجد الوزیر أیاما، ثم خرج عن دمشق و لحق بالبلاد الشمالیة ینتقل من حماة الى شیزر، و الى حلب، ثم قدم دمشق آخر قدمة فی صحبة الملک العادل لما حاصر دمشق الحصر الثانی، فلما استقر الصلح دخل البلد، و رجع مع العسکر الى حلب فمات، رأیته غیر مرة و لم أسمع منه.
[23] والطرابلسی مولود سنة 473 ومتوفى سنة 548
[24] بغیة الطلب فى تاریخ حلب ج‏3 ص1154
[25] بغیة الطلب فى تاریخ حلب ج‏7 ص3099
[26] مستدرکات أعیان الشیعة ج 1 ص 16
[27]آغا بزرگ در الذریعه می آورد: ابن أبی طی حمیدة الحلبی المتوفى 630 کما فی بعض مواضع کشف الظنون، و فی بعض المواضع توفی 658 – ج9 ص 1308
[28] رجال برقی ص 28
[29] ص 174 رقم 2060 - 15
[30] لسان المیزان - ابن حجر ( ج 2 - ص 216 – 217) الحسن بن عباس بن جریر العامری الحریشی الرازی روى عن أبی جعفر الباقروعنه أبو عبد الله الرقی وأحمد بن إسحاق بن سعد وسهل بن زیاد ومحمد بن أحمد بن عیسى الأشعری ذکره ابن النجاشی فی مصنفی الامامیة وقال هو ضعیف جدا له کتاب فی فضل انا أنزلنا فی لیلة القدر وهو ردى الحدیث مضطرب الألفاظ لا یوثق به وقال علی بن الحکم ضعیف لا یوثق بحدیثه وقیل إنه کان یضع الحدیث .
[31] رجال‏النجاشی ص : 61
[32] ابن‏الغضائری ص : 52